Hát chèo: NSƯT Xuân Hanh
910 4156
12.04.2012 20:33:52

Hát chèo: NSƯT Xuân Hanh

Chèo, Hát chèo: NSƯT Xuân Hanh | Tin tức 24h Vntimes
VN Times -

Hơn 30 năm qua, với hát chèo NSƯT Xuân Hanh được đông đảo khán thính giả trên khắp cả nước yêu mến. Ngoài giọng hát chèo khỏe khoắn, "vang, rền, nền, nảy" với khả năng hóa thân vào nhiều loại vai diễn khác nhau. Không chỉ thành công trên sân khấu diễn xuất, gần đây, ông còn được biết tới là người chuyển thể thành công nhiều kịch bản chèo mang lại thành công vang dội cho Nhà hát Chèo Hà Nội...



Hơn 30 năm qua, với hát chèo NSƯT Xuân Hanh được đông đảo khán thính giả trên khắp cả nước yêu mến. Ngoài giọng hát chèo khỏe khoắn, "vang, rền, nền, nảy" với khả năng hóa thân vào nhiều loại vai diễn khác nhau. Không chỉ thành công trên sân khấu diễn xuất, gần đây, ông còn được biết tới là người chuyển thể thành công nhiều kịch bản chèo mang lại thành công vang dội cho Nhà hát Chèo Hà Nội...

NSƯT Xuân Hanh tiếp tôi trong căn phòng nhỏ chỉ chừng 20m2 trên tầng 4 của khu tập thể cũ Nguyễn Công Trứ. Ít ai ngờ rằng, gia tài của một nghệ sĩ chèo nổi tiếng lại đơn sơ đến thế. Dường như vật có ý nghĩa và giá trị nhất trong căn phòng nhỏ ấy là cây đàn và những chiếc giấy khen, bằng khen đã ố vàng mà ông nhận được từ các Hội diễn Sân khấu.

hinh anh NSUT Xuan Hanh
NSƯT Xuân Hanh

Giờ thì NSƯT Xuân Hanh đã cầm sổ hưu được 3 năm. Ông bảo, lần biểu diễn cuối cùng trong sự nghiệp diễn xuất của ông là vai Hoàng đế Quang Trung trong trích đoạn của vở "Ngọc Hân công chúa" tại Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập ngành sân khấu Việt Nam. Về hưu, nhưng ông vẫn bận rộn vì hàng chục năm nay, ông có một niềm say mê nữa là chuyển thể kịch bản chèo. Sau thành công của "Quan lớn về làng" tại Liên hoan Sân khấu chèo toàn quốc về đề tài hiện đại năm 2011, ông cho phép mình nghỉ ngơi một thời gian để rồi tiếp tục những kế hoạch mới. Tính sơ sơ, đến nay, ông đã chuyển thể được 15 vở diễn và 1 vở do chính ông viết kịch bản. Hầu hết những kịch bản này đều do Nhà hát Chèo Hà Nội - nơi ông gắn bó phần lớn cuộc đời làm nghệ thuật của mình - dàn dựng và trở thành những vở kịch được đông đảo khán giả yêu mến như "Người thiên đô", "Oan khuất một thời", "Ngọc Hân Công chúa", "Cao Bá Quát"... và gần đây nhất là "Quan lớn về làng".

NSƯT Xuân Hanh chia sẻ, việc ông đến và gắn bó với nghệ thuật chèo hết sức tình cờ. Sinh ra trong một gia đình không ai làm nghệ thuật ở Sơn Tây, 16 tuổi, học xong cấp 2, Xuân Hanh ở nhà làm hợp tác vì quá thấp bé không đủ tiêu chuẩn đi bộ đội như nhiều bạn bè cùng trang lứa khác. Vốn yêu văn nghệ nên khi đoàn chèo Cổ Phong (tên cũ của đoàn chèo Hà Tây) về tuyển diễn viên, Xuân Hanh thấy hay hay bèn tham gia. Cha Xuân Hanh biết chuyện, mắng cho một trận tơi bời, tưởng như sau đận ấy, trong lòng Xuân Hanh tắt hẳn mơ ước làm diễn viên. Để mưu sinh, Xuân Hanh phiêu bạt lên Tuyên Quang làm cho một nông trường. Vốn có máu văn nghệ, lại thông minh khi được các anh bộ đội ở đơn vị bên cạnh dạy hát hò, ngâm thơ, Xuân Hanh nhanh chóng trở thành hạt giống văn nghệ của nông trường. Trong một lần nông trường mở hội diễn văn nghệ, Xuân Hanh đã thể hiện một bài thơ… tự biên. Với giọng ngâm đặc biệt, Xuân Hanh không chỉ được giải cao nhất mà còn lọt vào mắt xanh của lãnh đạo đoàn chèo Hà Tuyên bấy giờ.

Trở thành diễn viên đoàn chèo Hà Tuyên, Xuân Hanh như cá gặp nước. Không chỉ phát huy khả năng biểu diễn nhờ giọng hát, khả năng đánh đàn, thổi sáo, Xuân Hanh còn viết nhiều bài chèo, ca cảnh chèo ca ngợi mảnh đất Tuyên Quang. Một dấu mốc trong cuộc đời nghệ thuật của NSƯT Xuân Hanh là năm 1981, tại Hội diễn Sân khấu chèo toàn quốc ở Thái Bình, dù không có dàn nhạc của đoàn đi kèm, phải nhờ dàn nhạc của đoàn khác nhưng Xuân Hanh vẫn vinh dự giành giải A cho vai anh Cần trong vở "Tiếng sáo rừng xanh". Ngay sau hội diễn ấy, Đài Truyền hình Việt Nam đã làm hẳn một chương trình riêng về Xuân Hanh, trong đó nghệ sĩ Hoàng Kiều ví Xuân Hanh như một tài năng triển vọng của làng chèo Việt Nam.

hinh anh hat cheo

Đến giờ, NSƯT Xuân Hanh vẫn tâm niệm giai đoạn ông làm được nhiều nhất cho chèo chính là quãng thời gian về công tác tại Nhà hát Chèo Hà Nội. Dù là diễn viên "đinh" của Đoàn chèo Hà Tuyên nhưng vì hoàn cảnh gia đình neo người, ông muốn về công tác gần nhà hơn. Còn một lý do nữa ông chia sẻ là nhiều khi xem các đoàn ở Trung ương về Tuyên Quang biểu diễn, tự dưng ông cứ thấy tủi tủi vì thấy giọng hát, khả năng diễn của mình có thua kém gì đâu mà mình và các đồng nghiệp ở địa phương lại thiệt thòi như thế. Cũng may, ông có ý định chuyển về Hà Nội đúng vào thời điểm Nhà hát Chèo Hà Nội đang gây sốt vé với vở diễn "Nàng Sita". Khán giả muốn mua vé phải thông qua sổ tem phiếu. Mua được vé nhưng có khi phải chờ nửa tháng mới tới lượt xem. Nghệ sĩ Quốc Chiêm khi ấy vào vai Hoàng tử Pơliêm diễn kíp 1 mệt quá. Nhà hát Chèo Hà Nội đang rất cần một nghệ sĩ vào vai Pơliêm cho kíp 2. Vậy là, Xuân Hanh về Nhà hát Chèo Hà Nội là được nhận ngay vai Hoàng tử Pơliêm.

Hơn 30 năm làm nghệ thuật, NSƯT Xuân Hanh đã trải qua hàng trăm vai diễn lớn nhỏ và là một giọng hát chèo được mến mộ trên sóng phát thanh. Khán giả và đồng nghiệp yêu quý Xuân Hanh ở khả năng hóa thân vào nhiều dạng vai khác nhau. Đặc biệt, nhắc tới Xuân Hanh là người ta nhớ tới những vai "kép độc", hay còn gọi là vai phản diện. Người đầu tiên phát hiện ra khả năng đóng vai phản diện ở Xuân Hanh chính là NSND Dương Ngọc Đức. Ngay từ vai diễn đầu tiên là công tử ăn chơi Sararicon trong "Mối tình Đuôngnali", Xuân Hanh đã thành công ngoài mong đợi. Ông vẫn nhớ, khi ông theo anh em Nhà hát đi diễn ở Đà Lạt, khán giả "ghét" nhân vật của ông đến nỗi mỗi khi xuất hiện trên sân khấu là ở dưới la ó: "Đá chết nó đi"... NSƯT Xuân Hanh cười bảo: "Với những nghệ sĩ đóng vai phản diện thì càng thành công càng không bao giờ có… hoa. Với họ, lắm khi nhận được những lời… nguyền rủa lại là một niềm vui".

Khi vào vai chính diện, NSƯT Xuân Hanh cũng đạt được những thành công bất ngờ. Năm 1990, khi NSND Dương Ngọc Đức đạo diễn vở "Ngọc Hân công chúa", ông quyết tâm dành vai Nguyễn Huệ cho Xuân Hanh mặc dù trong đoàn không ít người phản đối. Nhiều người cho rằng, Xuân Hanh không hợp với vai này bằng một đồng nghiệp thường được "đóng đinh" với những vai chính diện. Nhưng NSND Dương Ngọc Đức cương quyết: "Tôi cần một Nguyễn Huệ đúng kiểu anh hùng áo vải chứ không phải là một Nguyễn Huệ theo kiểu cung đình". Khi vở diễn ra mắt, khán giả và đồng nghiệp tâm phục khả năng nhìn người của NSND Dương Ngọc Đức và tài diễn xuất của NSƯT Xuân Hanh. Dù không có ngoại hình cao to nhưng Nguyễn Huệ của Xuân Hanh lại thuyết phục bằng thần thái hào sảng, khỏe khoắn, phóng khoáng. Ông vẫn nhớ khi Nhà hát chèo Hà Nội công diễn "Ngọc Hân công chúa", “Đêm hội Long Trì” ở Cung Văn hóa Việt - Xô, ăn khách tới nỗi ngày diễn 3 suất liền không nghỉ. Giữa các suất diễn, diễn viên để nguyên mặt, trưa thì ăn cơm trong cặp lồng, chiều thì lót dạ bằng bát phở hay cái bánh mì để lấy sức diễn suất tối.

Trong sự nghiệp diễn xuất của mình, NSƯT Xuân Hanh cũng gặp phải không ít tai nạn nghề nghiệp. Tại Hội diễn Chèo toàn quốc diễn ra tại rạp Đại Nam, khi vào vai Nguyên trong vở "Người cùng phố", đến lớp diễn của Xuân Hanh thì không hiểu vì lý do gì, nhạc công kéo nhị đã kéo hơi nhầm từ giọng nam chuyển sang giọng nữ. Điều này tối kỵ trong hát chèo vì rất nhiều nghệ sĩ đã "chết lặng" trên sân khấu mà không thể hát được. Sau 1 phút lặng người lấy tinh thần, Xuân Hanh vẫn vào được đúng giọng khiến cả khán phòng ồ lên kinh ngạc. Khi lên nhận giải Vàng cho vai diễn này, có người đùa rằng lẽ ra Xuân Hanh phải nhận 2 giải vàng mới đúng, vì không phải ai cũng “chữa cháy” được như thế. Phải là người nhiều kinh nghiệm, tự học và tự chủ rất tốt mới vượt qua được sự cố ấy.

Với NSƯT Xuân Hanh, từ một anh công nhân yêu văn nghệ trở thành nghệ sĩ chèo từng đảm nhiệm vị trí Trưởng đoàn 1, NH chèo Hà Nội, rồi từ một nghệ sĩ biểu diễn chuyển sang một tác giả chuyển thể kịch bản chèo là kết quả của năng khiếu và quá trình tự học liên tục. Ông tâm sự, ông chuyển sang viết vì biết đời nghệ sĩ biểu diễn vốn ngắn ngủi. Chuyển thể kịch bản chèo là cách ông lui vào hậu trường mà vẫn gắn bó được với chèo. Dù chỉ học hết cấp 2 nhưng tính ham đọc sách, say sưa sưu tầm những câu ca dao tục ngữ đã giúp Xuân Hanh có vốn ngôn ngữ văn học phong phú.

Không ít nghệ sĩ thừa nhận khi vào vai trong kịch bản ông chuyển thể rất thuận lợi vì ông dày dạn kinh nghiệm trong diễn xuất, hiểu rõ từng làn điệu để diễn viên phát huy được sở trường của mình. Điều quan trọng nhất với NSƯT Xuân Hanh là dù làm công việc gì cũng phải hết lòng với nó. Trong diễn xuất hay viết lời hát cho nhân vật, ông đều muốn những trạng thái cảm xúc được đẩy tới tận cùng. Khi chuyển thể vở chèo "Oan khuất một thời" về danh nhân Nguyễn Trãi, Xuân Hanh đã từng chảy nước mắt khi viết tới đoạn trên đường đưa Nguyễn Trãi đi xử, dân làng đón đầu để xin với quân lính cho được uống cùng Nguyễn Trãi chén rượu cuối cùng...

Cả một đời say mê, gắn bó với chèo, NSƯT Xuân Hanh không có gì ngoài tình yêu của khán giả dành cho mình. Cả đời nghệ sĩ nay đây mai đó, phần lớn thời gian ông sống cảnh cơm niêu nước lọ. Vợ mất cách đây 10 năm, ông lại sống cảnh vừa là cha, vừa là mẹ của 3 người con. Tuy nhiên, điều khiến ông đau đáu và ngậm ngùi nhất hiện nay không phải là hoàn cảnh riêng mà là tương lai của nghệ thuật chèo Việt Nam. Nhiều khi đi hướng dẫn các nghệ sĩ trẻ nhập vai, ông thấy buồn vì họ không toàn tâm toàn ý với chèo, không chịu cháy hết mình cùng vai diễn như lớp nghệ sĩ các ông khi xưa. Có khi mấy ngày ông không tới nhà hát, cứ thấy buồn buồn, tự ái không đâu. Cái cảm giác như thế hệ trẻ phụ lại công lao vun trồng của lớp nghệ sĩ cha anh đi trước. Rồi ông lại ngậm ngùi, lo lắng cho tương lai của chèo khi những người có khả năng chuyển thể chèo và còn giữ niềm đam mê với chèo chỉ đếm trên đầu ngón tay...

Thảo Duyên
Theo CAND