Nhãn Lồng Phố Hiến - Hưng Yên
9101673
29.05.2012 11:17:24

Nhãn Lồng Phố Hiến - Hưng Yên

VN Times -

Nào là Nhãn cùi, Nhãn nước, Nhãn đường phèn, Nhãn gỗ (ăn khô), Nhãn thóc (quả nhỏ), Nhãn hôi hành (có mùi hành)... Nhưng chỉ có những quả nhãn to và ngon, thường là nhãn cùi, nhãn đường phèn, mới được gọi là nhãn lồng


Về xứ nhãn tìm hiểu nghĩa gốc của tên gọi nhãn lồng, mỗi người giải thích một cách. Kể cũng vui, nhưng chưa có kết luận cuối cùng. Nhãn có nhiều loại được đặt tên theo tính chất và hương vị của quả. Nào là Nhãn cùi, Nhãn nước, Nhãn đường phèn, Nhãn gỗ (ăn khô), Nhãn thóc (quả nhỏ), Nhãn hôi hành (có mùi hành)... Nhưng chỉ có những quả nhãn to và ngon, thường là nhãn cùi, nhãn đường phèn, mới được gọi là nhãn lồng.


nhan long pho hien hung yen

Vườn nhãn Phố Hiến


Căn cứ vào tài liệu nói về các thương nhân Châu Âu sang ta buôn bán, họ lập thương điếm ở Phố Hiến, trồng nhãn xung quanh, có người cho là giống nhãn ngon ở Phố Hiến có nguồn gốc ở Châu Âu! Đó chẳng qua là do tâm lý sùng ngoại, hoàn toàn không đúng, vì nhãn là cây ăn quả của xứ nhiệt đới. Trên lãnh thổ Việt Nam nhiều vùng có nhãn, song chỉ có ở Phố Hiến mới có thứ nhãn quả to và ngon nổi tiếng nhất, người ta quen gọi là nhãn lồng.

Về xứ nhãn tìm hiểu nghĩa gốc của tên gọi nhãn lồng, mỗi người giải thích một cách. Kể cũng vui, nhưng chưa có kết luận cuối cùng. Nhãn có nhiều loại được đặt tên theo tính chất và hương vị của quả. Nào là Nhãn cùi, Nhãn nước, Nhãn đường phèn, Nhãn gỗ (ăn khô), Nhãn thóc (quả nhỏ), Nhãn hôi hành (có mùi hành)... Nhưng chỉ có những quả nhãn to và ngon, thường là nhãn cùi, nhãn đường phèn, mới được gọi là nhãn lồng.

Nhãn, chữ Hán, nghĩa là mắt: “Mắt đen hạt nhãn cười tinh nghịch” (Thơ Huy Cận). Long Nhãn: Mắt Rồng. Như vậy là bắt đâu từ màu đen và kích cỡ của hạt nhãn mà dân gian đặt cho cái giống cây ấy, ban đâu không có tên hoặc mang tên khác, là cây nhãn. (Tất nhiên, không vì thế mà gọi là cây mắt (!).

nhan long pho hien hung yen

Nhãn đường phèn


Thế còn chữ lồngMột cách lý giải được nhiều người công nhận là căn cứ vào cái lồng bảo vệ chùm nhãn. Nhứng cây nhãn ngon, đẹp mã, phải chờ được nước mới thu hoạch nên loài dơi và chim chóc thường ăn trước, có khi sau vài đêm dơi “bốc” vãn cả cây nhãn. Cho nên chủ nhà phải đan những cái lồng (rọ) rồi đưa chùm nhãn vào bên trong để bảo vệ. Cây nhãn Tiến (dùng để tiến vua) ở cửa chùa Hiến bây giờ nghe nói xưa kia người ta vẫn đan lồng để bảo vê quả và canh giứ rất chu đáo.

Một nghĩa khác, liên quan đến một món ăn đặc sản của Phố Hiến, là chè sen - nhãn. Đây là quà tặng hiếm hoi của trời đất giành cho xứ này, được chế biến như một sản phẩm văn hóa, tinh tế, thanh lịch. Chọn những quả nhãn to, ngon, cùi dày, người ta khéo léo bóc quả nhãn ra, bỏ hạt, thay vào một hạt sen trắng đã thông tâm rồi đun nhừ, thả trong bát chè nấu đường kính bột lọc trong suốt. Như vậy, hạt sen được lồng vào trong cùi nhãn. Tên nhãn lồng là từ đấy ?

che long nhan danh cho vua an

Chè long nhãn


Một cách lý giải khác lồng là động từ, như lồng lên, trâu lồng, ngựa lồng. Cánh quan lại địa phương, thời nào cũng thế, thường đem sản vật cúng tiến vua chúa. Thời Nguyễn, triều đình mãi trong kinh đô Huế. Đường thì rất xa, mà nhãn chín thì dễ rơi rụng, để quá nước ăn mất ngon. Cho nên họ phải bẻ nhãn cho vào những cái sọt, cái lồng, bao gói thật an toàn, rồi đặt lên cổ ngựa và lính ra roi quất ngựa lồng thật nhanh trên dặm dài để kịp dâng nhãn lên vua khi quả nhãn còn tươi ngon. Nếu hiểu theo nghĩa này thì còn câu ca dao:

Hỡi cô cắt cỏ bên sông
Có muốn ăn nhãn thì lồng sang đây!

Đấy là một lối chơi chữ. Và câu ca dao vui đùa này chắc chắn là xuất hiện khi đã có tên Nhãn Lồng. Cũng như Vải thiều ở đất Thanh Hà (Hải Dương), cái tên vẫn còn chưa rõ nguồn gốc, quả Nhãn Lồng ở Phố Hiến, vấn đề và chữ nghĩa chưa có sự khẳng định cuối cùng. Tuy nhiên, cái sự đúng sai này cũng chả làm ai phiền lòng. Trái lại, nó cũng thú vị và hấp dẫn như chùm nhãn chín đang còn treo trên cành trước mắt chúng ta!...

Cây nhãn trước cửa chùa Hiến, được đặt bia mang tên là cây Nhãn Tổ, chính xác ra nên gọi là cây Nhãn Tiến, vì đối với giống nhãn, chưa có tài liệu nghiên cứu nào xác định tuổi thọ của một đời cây là mấy trăm năm, và riêng cây nhãn đó chắc không thể là cây nhãn quí được trồng đâu tiên ở trên đất này?. Đó là cây nhãn lồng đường phèn có dáng chùm đẹp, mã lụa, quả to, cùi dày, hương vị thơm ngon đặc sắc nhất, vào mỗi mùa quả thường được chọn hái để dâng cúng thần hoàng và tiến vua. Thân cây chính đã già cỗi bị ruỗng, đổ, chỉ còn một cành nhánh được đắp vun gốc, chăm sóc phát triển thành một cây “hậu duệ”, hiện diện như một biểu tượng của giống nhãn đặc sản Phố Hiến - Hưng Yên!



Theo Phố Hiến
Lịch sử - Văn hoá