Guồng xe nước trên sông Trà Khúc - Quảng Ngãi
9101905
11.02.2012 01:04:19

Guồng xe nước trên sông Trà Khúc - Quảng Ngãi

Văn Hiến - Từ vụ đông xuân 1989 – 1990, guồng bánh xe nước ở bến Trường Xuân, xã Tịnh Hà, huyện Sơn Tịnh đã được tháo dỡ và thay vào đó là một trạm bơm dầu. Đây là guồng bánh xe nước cuối cùng còn lại trên bờ bắc sông Trà, sau khi lần lượt các guồng bánh xe khác không được xây dựng lại theo định kỳ hàng năm vì đã có các trạm bơm điện và các máy bơm xăng dầu.


Văn Hiến - Từ vụ đông xuân 1989 – 1990, guồng bánh xe nước ở bến Trường Xuân, xã Tịnh Hà, huyện Sơn Tịnh đã  được tháo dỡ và thay vào đó là một trạm bơm dầu. Đây là guồng bánh xe nước cuối cùng còn lại trên bờ bắc sông Trà, sau khi lần lượt các guồng xe khác không được xây dựng lại theo định kỳ hàng năm vì đã có các trạm bơm điện và các máy bơm xăng dầu. Dẫu còn nhiều luyến tiếc vấn vương trong lòng người nhưng chính “sự ra đi” này của những guồng bánh xe nước vừa cần thiết, đúng lúc, vừa xứng đáng, đẹp đẽ.

banh xe nuoc song tra quang ngai
Guồng bánh xe nước

Cần thiết, đúng lúc vì quá trình cơ giới hoá và điện khí hoá nông nghiệp đòi hỏi phải thay thế dần các công trình lấy nước thủ  công bằng các trạm bơm. Hơn nữa, khi công trình đại thuỷ nông Thạch Nham hoàn thành, guồng nước tưới cho những cánh đồng trồng màu và trồng lúa nước hai bên sông Trà sẽ do các tuyến kênh mương tự chảy cung cấp. Xứng đáng và đẹp đẽ vì trong quá trình tồn tại của mình, guồng bánh xe nước đã có những cống hiến vô cùng to lớn đối với sự phát triển của nông nghiệp ở một địa bàn tương đối rộng trong tỉnh Quảng Ngãi. 

Trước khi có các trạm bơm dầu (những năm 60 của thế kỷ trước) và trạm bơm điện (sau 1975), guồng bánh xe nước là công cụ lấy nước chủ yếu và có quy mô lớn phục vụ sản xuất nông nghiệp của hai huyện Tư Nghĩa, Sơn Tịnh và thành phố Quảng Ngãi. Chỉ cần một sự so sánh đơn giản, dễ nhận thấy, giữa lượng nước nhỏ nhoi được lấy từ các gàu sòng, gài dai, cần vọt, guồng quay tay so với những con mương ăm ắp nương chảy suốt ngày đêm trong mùa nắng hạn cũng đủ hiểu vai trò quan trọng của guồng xe nước đối với đời sống  cư dân nông nghiệp hai bên bờ sông Trà. Hơn nữa, dù là những công trình có quy mô tương đối lớn, đòi hỏi kỹ thuật cao, nhưng nguồn nguyên vật liệu xây dựng guồng xe cũng như các công trình phụ là tre, dây leo, rơm rạ, rác mía lại có sẵn và phong phú tại địa phương. Guồng xe, đó là sự kết hợp quý báu giữa thiên nhiên và con người để làm lợi cho sản xuất nông nghiệp, phục vụ đời sống. Nguồn nguyên liệu tại chỗ, mực nước tương đối ổn định của sông Trà vào mùa cạn, sức lao động cần cù, bền bỉ và óc sáng tạo của người dân Quảng Ngãi chính là những yếu tố cần thiết và đầy đủ để xây dựng guồng xe. 

banh xe nuoc
Guồng bánh xe nước Sông Trà - Quảng Ngãi

Những tính toán cụ thể của các xã Tịnh Hà, Tịnh Sơn... đã cho thấy việc xây dựng và sự dụng guồng xe ở một số “qui điền” là “thuận” và “lợi” hơn việc đặt máy bơm dầu. Có thể nói rằng lịch sử kiến tạo, sử dụng của guồng bánh xe nước gắn liền với quá trình khai khẩn và ổn định những cánh đồng lúa nước và trồng hoa màu ở vùng trung lưu và hạ lưu sông Trà, trong một thời gian rất dài, trước khi có các máy bơm sử dụng nguyên liệu lỏng. Nhất nước, nhì phân, đối với sản xuất nông nghiệp, điều đó khỏi phải bàn. Nhưng nếu nhìn một cách toàn diện, cái lợi của việc xây dựng bờ xe còn lớn hơn nhiều. Vào mùa cạn, nước sông Trà xuống thấp, những bờ “cừ” kiên cố bằng cọc tre cắm sâu xuống lòng sông, nhồi rơm rạ và lá mía khô của những guồng xe nước nối tiếp nhau sẽ hỗ trợ đắc lực cho việc đưa nước vào hai con kênh lớn Sơn Tịnh và Tư Nghĩa. 

Lòng sông được nâng cao, dòng nước không còn chảy mạnh (một nhược điểm khá phổ biến của các con sông dọc đồng bằng ven biển miền Trung), thuyền bè sẽ xuôi ngược dễ dàng, giúp cho việc vận chuyển người, hàng hoá, nguyên vật liệu trao đổi giữa miền núi, đồng bằng và ven biển thuộc 3 huyện Sơn Hà, Tư Nghĩa, Sơn Tịnh và thành phố Quảng Ngãi được nhiều thuận tiện. Lòng sông rộng, sức nước chảy lững lờ còn tạo điều kiện cho các sinh vật và phiêu sinh vật sinh sôi phong phú. Chúng ta không lạ, từ khi guồng xe nước không còn hoạt động nữa, cá bống, cá thài bai, lịch, hến... những thứa “của ngon” sông Trà đã khan hiếm rõ rệt. Những người dân làm nghề đánh cá sông, cào lịch, xúc hến... bắt đầu thấy khó chịu và một số đã bỏ “lên bờ” tìm phương tiện khác sinh sống. Chính những thiệt hại này (giao đông, tài nguyên, môi trường) đồi hỏi tỉnh Quảng Ngãi cũng như hai huyện Tư Nghĩa, Sơn Tịnh và thành phố Quảng Ngãi phải nghiên cứu tìm cách khắc phục sau khi quyết định chấm dứt sử dụng các guồng xe, đặc biệt là vào thời điểm đại công trình Thạch Nham đã hoàn thành hiện nay.

banh xe nuoc
Guồng bánh xe nước Phước Lộc, Quảng Ngãi.

Về mặt khách quan, đời sống tinh thần, do những quan hệ sâu kín, lâu bền nảy sinh trong quá trình lao động sản xuất, guồng bánh xe nước với bóng dáng quen thuộc, gần gũi và khung cảnh trầm lặng, thanh bình của nó từ lâu đã là một “điểm tựa tinh thần” của người dân lao động Quảng Ngãi đối với quê hương. Không phải các nhà thơ mà chính người Quảng Ngãi đã tự ví sự cần mẫn, chịu đựng của con người với sự nhẫn nại quay vòng của những guồng xe liên tục ngày đêm. Bao nhiêu nhà thơ, nhà văn, hoạ sĩ, nhà nhiếp ảnh... đã đưa hình ảnh guồng xe vào những trang thơ, những bức ảnh, những tác phẩm hội hoạ... Guồng bánh xe nước gắn với sông Trà cũng như cầu Tràng Tiền gắn với sông Hương, những chiếc xuồng Ba Lá gắn với sông rạch Đồng Tháp Mười.

Cho đến nay, ngoài một số bài báo lẻ tẻ cũng như những ý kiến của ông Phạm Trung Việt (trong Non nước xứ Quảng ), chúng ta chưa có những công trình nghiên cứu công phu, vừa đúc kết kinh nghiệm, vừa tìm hiểu những vấn đề liên quan đến guồng bánh xe nước sông Trà. Đó chính là một điều đáng tiếc đòi hỏi các nhà nghiên cứu, các nhà viết “Địa dư chí” Quảng Ngãi ra công bồi đắp.

Sông Trà vốn đẹp và một phần của cái đẹp đó là bóng dáng những guồng xe. 

Nguyên Tú



Đọc báo tin tức 24htin thế giớitin pháp luật