Chiếu Bàn Thạch - Một giá trị văn hóa
9101367
17.01.2012 16:36:44

Chiếu Bàn Thạch - Một giá trị văn hóa

Văn Hiến - Về Quảng Nam mà không tìm hiểu con người, không đi đây đó tham quan các làng nghề thì coi như chưa đặt chân đến mảnh đất này… Từ thị trấn Nam Phước, đi theo hướng Đông khoảng 5km chúng ta sẽ bắt gặp những bãi đay xanh tốt, đôi lúc là những cánh đồng cói bất tận. Và thế là bạn đã đặt chân đến làng chiếu nổi tiếng nhất Quảng Nam: chiếu Bàn Thạch, thuộc thôn Vĩnh Nam, xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên.


Văn Hiến - Quảng Nam được biết đến như một tỉnh còn nghèo, nhưng chính cái nơi khắc nghiệt ấy lại mang một bề dày lịch sử và giàu những giá trị văn hóa kết tinh từ nắng, gió cùng với con người ở đây. Về Quảng Nam mà không tìm hiểu con người, không đi đây đó tham quan các làng nghề thì coi như chưa đặt chân đến mảnh đất này… Từ thị trấn Nam Phước, đi theo hướng Đông khoảng 5km chúng ta sẽ bắt gặp những bãi đay xanh tốt, đôi lúc là những cánh đồng cói bất tận. Và thế là bạn đã đặt chân đến làng chiếu nổi tiếng nhất Quảng Nam: chiếu Bàn Thạch, thuộc thôn Vĩnh Nam, xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên.

Bàn Thạch là nơi hợp lưu của hai con sông Ly Ly và Thu Bồn, mảnh đất này hôị tụ đủ yếu tố để phát triển nghề dệt chiếu. Nghề chiếu có nguồn gốc từ Nga Sơn -Thanh Hóa, du nhập vào Quảng Nam đầu thế kỉ 14, phát triển mạnh vào thế kỉ 20 khi mà chợ Bàn Thạch là nơi trung chuyển hàng hóa lớn.

Cánh đồng cói vào mùa gặt

Cói (lát) là một trong những nguyên liệu quan trọng trong nghề dệt chiếu. Cói phát triển mạnh trên vùng đất ven sông, cả những vùng nhiễm phèn mặn. Chiếu có nhiều loại: chiếu trắng, chiếu hoa, chiếu bông, chiếu trổ, chiếu bùa, chiếu nổi…do đó chúng cũng có nhiều kích cỡ. Chính vì vậy tùy vào mục đích sử dụng mà người nông dân thu hoạch cói theo nhiều kích thước khác nhau. Cói đem về, qua bàn tay khéo léo của người thợ sau đó trải qua nhiều công đoạn như chẻ, phơi, nhuộm… sẽ trở thành thứ sản phẩm muôn màu.

Đay cũng là một thành phần chính giúp người thợ tạo ra được một chiếc chiếu hoàn hảo. Đay là một loại cây thân nhỏ, khi đủ tuổi người ta lấy vỏ của chúng phơi khô rồi xé ra thành từng mảnh. Vỏ đay được chắp thành những sợi dài để dệt chiếu.

Phơi chiếu cói trước nhà 

Để dệt được một chiếc chiếu cần phải có hai người. Một người giữ khổ (còn gọi là go: giống hình răng lược, làm bằng thân cây cau già và tre) điều khiển cho sợi đay lên xuống nhịp nhàng. Người kia có nhiệm vụ cầm thoi (còn gọi là cây lụi: nhỏ, dài, làm bằng cây cau già hoặc tre) luồn sợi lát vào xen kẽ những sợi đay ấy. Công việc này còn gọi là “trô chiếu”. Cả hai cần phải có kiên nhẫn và kinh nghiệm để làm nên một tác phẩm hoàn hảo. Từ những sợi lát xanh, đỏ, tím ,vàng… bằng khối óc và tâm huyết, những con người chân chất ấy đã tạo ra một bức tranh pha màu hoàn hảo.

Nhuộm cói để làm nguyên liệu dệt chiếu

Nghề dệt chiếu dễ dàng phổ biến trong cuộc sống con người nơi đây bởi tính chất công việc của nó. Theo nghề này không cần đầu tư nhiều vốn, nguồn lao động cũng đa dạng và không giới hạn độ tuổi. Nhưng đa phần là người già, phụ nữ và trẻ em đảm nhận công việc này vì nó không đòi hỏi phải có sức khỏe. Chiếc chiếu làm ra muôn màu muôn vẻ nên được tiêu thụ nhanh, do đó giải quyết công ăn việc làm cho nhiều người. Hơn hẳn những vùng khác, chiếu Bàn Thạch nổi tiếng với chất lượng vốn có của nó. Những họa sỹ nông dân đã thổi cái hồn chân quê vào từng chiếc chiếu. Chiếu có chữ Song Hỷ màu tươi tắn dành cho những cặp vợ chồng mới cưới. Chiếu có hình chữ Thọ trang nhã, dùng trong các đình thờ. Những đứa con đi xa mang theo chiếc chiếu trong hành lý của mình, lòng chợt ấm lại khi nhớ về quê hương. Những du khách đến với làng nghề cũng mang về những đôi chiếu vừa ý nhất làm quà cho người thân. Không những nhà quê mà cả những người thành phố cũng thích chiếu lát Bàn Thạch, bởi nó mát vào mùa hè nhưng lại ấm vào mùa đông.

Chiếc chiếu dài 35 mét có thể trải dài từ đền Thượng đến đền Hạ trong Khu di tích đền Hùng 
của các nghệ nhân làng chiếu thôn Hà Thuận, xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên, Quảng Nam 

Hiện nay trên thị trường tràn lan các loại chiếu nhựa, chiếu trúc Trung Quốc, những tưởng chiếu lát BànThạch khó có thể trụ vững. Nhưng thực ra thứ sản phẩm ấy vẫn luôn củng cố được vị trí của mình. Phải chăng vì trong đó kết tinh bao giọt mồ hôi và cả tấm lòng của con người xứ Quảng gởi đến mọi miền Tổ quốc…

Tổ chức OPEC đã tài trợ hơn 6,6 tỷ đồng cho dự án “Khôi phục và phát triển làng nghề chiếu cói Bàn Thạch”. Và đây sẽ là động lực vững chắc để thứ có giá trị văn hóa này không bi mai một.

Ta cất tiếng khóc chào đời trên chiếc chiếu đơn sơ mộc mạc. Những chiếc chiếu đưa ta vào giấc ngủ êm đềm và cũng chính nó ôm ấp ta về với lòng đất mẹ… Trong thâm tâm con người xứ Quảng sẽ mãi thơm thảo một tấm lòng hứơng về những giá trị truyền thống xưa – nay. 

Lê Trung Lâm



Đọc báo tin tức 24htin thế giớitin pháp luật

Tin trong ngày cùng chủ đề:

,